Greve Katılma ve Lokavt Suçları

Grev ve Lokavt Suçları: Hukuki Boyut ve Yargıtay Uygulaması

Toplu iş ilişkileri kapsamında işçilerin temel haklarından biri olan grev, işverenlerin ise bazı durumlarda başvurduğu bir hak olan lokavt, modern hukuk sistemlerinde Anayasal güvence altında olan eylemlerdir. Ancak bu hakların kullanımı belirli sınırlar ve kurallar dâhilinde gerçekleşmelidir. Bu sınırların aşılması, özellikle cebir, tehdit veya hukuka aykırı başkaca davranışlar eşliğinde çalışma hürriyetini ihlal etmesi durumunda, Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında ciddi suç teşkil edebilir. Bu makale, “grev suçu” başta olmak üzere, grev ve lokavt süreçlerinde ortaya çıkabilecek cezai sorumlulukları Türk Ceza Kanunu’nun ilgili maddeleri ve Yargıtay uygulamaları ışığında derinlemesine inceleyecektir.

Anayasa’nın 54. maddesi işçilere grev hakkı tanırken, işverenlere de lokavt hakkı vermektedir. Ancak bu hakların kullanılması, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda belirtilen usul ve esaslara uygun olmalıdır. Bu kanuna aykırı olarak gerçekleştirilen grev ve lokavtlar "kanun dışı" olarak nitelendirilir ve bu durumun iş hukuku açısından çeşitli sonuçları olsa da, her kanun dışı grev veya lokavt eylemi tek başına cezai bir sorumluluk doğurmaz. Cezai sorumluluk, ancak bu eylemlerin TCK'da tanımlanan bir suçun unsurlarını taşıması halinde gündeme gelir.

Hukuki Boyut

Grev ve lokavt eylemlerinin cezai sorumluluk doğurma potansiyeli, özellikle Türk Ceza Kanunu’nun "Hürriyete Karşı Suçlar" başlıklı yedinci bölümünde yer alan maddelerde aranır. Bu bağlamda, iş ve çalışma hürriyetinin ihlali en temel suç tipi olarak öne çıkar.

Türk Ceza Kanunu Kapsamında Grev ve Lokavt Suçları

TCK m. 117 – İş ve Çalışma Hürriyetinin İhlali: Türk Ceza Kanunu’nun 117. maddesi, grev ve lokavt süreçlerindeki cezai sorumluluğun ana dayanağını oluşturur. Bu maddeye göre:

• Bir kimseye karşı cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla;
• İşçi veya işveren niteliği taşıyan kişilerin iş ve çalışma hürriyetini kısıtlamak,
• Sendikal faaliyetlerin engellenmesi,
• Grev veya lokavt hakkının kullanılmasının engellenmesi veya kullanıldığı yere girmesini engellemek,
• İşyerini işgal etmek,
• İşyerinde çalışmayı bırakmaya zorlamak veya çalıştırmamak,
• Ya da işlenmiş veya üretilmiş eşyayı satmaya veya satın almaya, herhangi bir şekilde elden çıkarmaya veya edinmeye zorlamak.

Bu fiillerin işlenmesi durumunda üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Suçun nitelikli halleri de mevcuttur. Örneğin, suçun cebir veya tehdit kullanılarak işlenmesi halinde, ayrıca bu suçlardan dolayı ceza verilir. Yani, fail hem TCK m. 117'den hem de örneğin tehdit suçundan (TCK m. 106) ayrı ayrı cezalandırılabilir. Bu madde, hem grev yapan işçilerin, hem grev kırıcıların, hem de lokavt uygulayan işverenlerin bu hakları kullanırken veya bu haklara müdahale ederken işleyebilecekleri suçları kapsar.

Cebir, Tehdit ve Hukuka Aykırı Başka Bir Davranış Kavramları: TCK m. 117'nin uygulanabilmesi için fiilin cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla işlenmesi şarttır.

• Cebir: Fiziksel güç kullanmak suretiyle kişiye karşı uygulanan zorlama anlamına gelir. İşyerine girişi engellemek için fiziksel barikat kurmak, kişiyi zorla işyerinden çıkarmak gibi eylemler bu kapsamda değerlendirilebilir.
• Tehdit: Kişiye veya yakınına hukuka aykırı bir fiili gerçekleştireceğini bildirme yoluyla korku ve endişe salmaktır. Örneğin, "eğer işe gidersen sana zarar veririm" şeklindeki sözler tehdit suçunu oluşturabilir.
• Hukuka Aykırı Başka Bir Davranış: Bu kavram, cebir ve tehdidin dışında kalan ancak yine de hukuka aykırı nitelikte olan her türlü zorlayıcı eylemi kapsar. Örneğin, bir işyerinin girişini araçlarla kapatmak, su ve elektrik bağlantılarını kesmek, iletişim hatlarını bloke etmek gibi fiiller bu kategoriye girebilir. Burada önemli olan, yapılan davranışın hukuken meşru bir hak kullanımı olmamasıdır.

TCK m. 118 – Sendikal Hakların Kullanılmasının Engellenmesi: Bu madde doğrudan "grev suçu" kapsamında olmasa da, işçilerin sendikal örgütlenme ve faaliyetlerini engellemeye yönelik eylemleri cezalandırır. İşverenlerin veya üçüncü kişilerin işçilerin sendika kurma, sendikaya üye olma veya sendikal faaliyetlere katılma haklarını engellemesi bu madde kapsamında suç teşkil eder. Grev hakkı da sendikal faaliyetlerin önemli bir parçası olduğundan, bu hakkın kullanımı engellenirken TCK m. 117'nin yanı sıra bu madde de devreye girebilir.

İşgal Suçu ve TCK m. 154: Grev sırasında işyerinin işgal edilmesi veya işyerinde çalışmanın engellenmesi TCK m. 117 kapsamında değerlendirilse de, eğer eylem haklı bir savunma veya zorda kalma durumu olmadan, zorla veya rızasız bir şekilde işyerine tecavüz niteliği taşıyorsa, TCK m. 154 (Hakkı Olmayan Yere Tecavüz) hükümleri de gündeme gelebilir. Ancak genellikle işgal eylemleri TCK m. 117'deki "işgal etmek" fiili kapsamında değerlendirilir.

Yargıtay Uygulaması

Yargıtay, TCK m. 117 ve ilgili diğer maddelerin grev ve lokavt süreçlerindeki uygulamasında, suçun unsurlarının somut olarak gerçekleşip gerçekleşmediğini titizlikle incelemektedir. Yargıtay kararlarında öne çıkan temel ilkeler şunlardır:

Suçun Şartları ve Kapsamı: Yargıtay, TCK m. 117'deki suçun oluşması için salt kanun dışı grev veya lokavta katılmanın yeterli olmadığını, mutlaka cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışın varlığını aramaktadır. Sadece bir greve katılmış olmak, iş hukuku açısından sonuçları olsa da, tek başına TCK anlamında bir suç oluşturmaz. Örneğin, kanun dışı bir greve katılan işçinin iş sözleşmesi feshedilebilir ancak bu durum, TCK anlamında bir ceza davasına yol açmaz. Cezai sorumluluk için, çalışma hürriyetini kısıtlayıcı nitelikteki fiillerin mutlaka cebir, tehdit veya hukuka aykırı başkaca bir yöntemle gerçekleştirilmesi zorunludur.

Cebir ve Tehdidin Değerlendirilmesi: Yargıtay, cebir ve tehdit kavramlarını yorumlarken, mağdurun iradesinin sakatlanıp sakatlanmadığına bakar. Fiziksel güç kullanılarak veya zarar verme vaadiyle işyerine girişin engellenmesi gibi durumlar açıkça bu kapsamdadır. Ancak, salt sözlü ikna çabaları, toplumsal baskı veya bir grubun bir araya gelmesi nedeniyle oluşan dolaylı baskı, tek başına TCK m. 117 anlamında cebir veya tehdit olarak kabul edilmeyebilir. Önemli olan, mağdurun iradesi üzerinde doğrudan ve hukuka aykırı bir zorlamanın bulunmasıdır.

Hukuka Aykırı Başka Bir Davranışın Niteliği: Yargıtay, "hukuka aykırı başka bir davranış" kavramını geniş yorumlasa da, bu davranışın da doğrudan iş ve çalışma hürriyetini engellemeye yönelik ve zorlayıcı nitelikte olmasını arar. İşyerinin giriş-çıkışının tamamen bloke edilmesi, üretim araçlarının kullanılmaz hale getirilmesi veya iş akışını ciddi şekilde bozacak sabotaj eylemleri bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak, grevin doğasında var olan iş yavaşlatma veya iş bırakma eylemlerinin kendisi, bu madde kapsamında suç teşkil etmez, aksine iş hukukunun konusudur.

Kasıt Unsuru: TCK m. 117'de düzenlenen suç, kasten işlenebilen bir suçtur. Failin, iş ve çalışma hürriyetini kısıtlama veya belirli bir sendikal hakkın kullanımını engelleme kastıyla hareket etmesi gerekir. Fiilin bir grev veya lokavt ortamında gerçekleşmesi, kasten hareket edildiğini göstermez; failin kastı somut delillerle ortaya konulmalıdır.

Mağdur ve Fail: Suçun mağduru, iş ve çalışma hürriyeti ihlal edilen işçi veya işveren olabilir. Fail ise, bu eylemleri gerçekleştiren herhangi bir gerçek kişi olabilir. Greve katılan işçiler, sendika yöneticileri veya lokavt uygulayan işverenler ve onların temsilcileri de fail sıfatıyla yargılanabilirler.

Özetle Yargıtay, grev ve lokavt süreçlerindeki cezai sorumluluğu değerlendirirken, Anayasa ile güvence altına alınan hakların özüne dokunmamaya özen göstermekte, ancak bu hakların kötüye kullanılması ve başkalarının hürriyetini ihlal eden fiillerin cezalandırılmasını da sağlamaktadır. Bu nedenle, kanun dışı bir greve katılmak veya kanun dışı lokavt uygulamak ile TCK kapsamında bir suç işlemek arasında net bir ayrım gözetilmektedir.

Süreç Nasıl İşler?

Grev veya lokavt sırasında TCK kapsamında bir suç işlendiği iddiası ortaya çıktığında, hukuki süreç aşağıdaki adımlarla ilerler:

Soruşturma Aşaması

Suçun öğrenilmesi üzerine (şikayet veya resen) Cumhuriyet Savcılığı tarafından bir soruşturma başlatılır. Bu aşamada:

• Şikayet/İhbar: Mağdur (işçi veya işveren) veya suçtan zarar görenler, cumhuriyet savcılığına veya emniyet birimlerine şikayette bulunabilirler.
• Delil Toplama: Kolluk kuvvetleri (polis veya jandarma) ve savcılık, suçun işlendiği iddia edilen yerdeki kamera kayıtları, tanık ifadeleri, belgeler ve diğer fiziki delilleri toplar.
• Şüpheli İfadeleri: Suç işlediği düşünülen şüphelilerin ifadeleri alınır. Şüpheliler, bu aşamada müdafi (avukat) yardımından yararlanma hakkına sahiptir.
• Savcılık Kararı: Toplanan deliller ve ifadeler ışığında savcı, kovuşturmaya yer olmadığı (takipsizlik) kararı verebilir veya yeterli şüphe bulunması halinde iddianame düzenleyerek davayı mahkemeye sevk eder.

Kovuşturma Aşaması (Yargılama)

İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle kamu davası açılmış olur ve yargılama süreci başlar:

• Mahkeme: Dava, genellikle asliye ceza mahkemelerinde görülür.
• Duruşmalar: Sanıkların (şüpheli bu aşamada sanık sıfatını alır), mağdurların ve tanıkların dinlendiği duruşmalar yapılır. Deliller tartışılır.
• Savunma Hakkı: Sanıklar, kendilerini savunma ve müdafi yardımı alma hakkına sahiptir.
• Karar: Mahkeme, yapılan yargılama sonucunda sanığın suçlu olup olmadığına dair bir karar verir. Bu karar beraat, mahkumiyet, ceza verilmesine yer olmadığı veya davanın düşmesi şeklinde olabilir.

İş Hukuku ve Ceza Hukuku Ayrımı

Grev ve lokavt ile ilgili süreçlerde ceza hukuku ve iş hukuku süreçleri birbirinden farklıdır:

• İş Hukuku Sonuçları: Kanun dışı grev veya lokavta katılım, iş sözleşmesinin haklı nedenle feshedilmesi, sendikal hakların ihlali halinde tazminat sorumluluğu gibi iş hukuku kaynaklı sonuçlar doğurabilir. Bu davalar iş mahkemelerinde görülür.
• Ceza Hukuku Sonuçları: TCK kapsamında bir suçun işlenmesi halinde ise, fail hakkında hapis cezası, adli para cezası gibi cezalar öngörülür. Bu davalar ceza mahkemelerinde görülür. Her iki süreç de birbirinden bağımsız olarak yürüyebilir. Örneğin, kanun dışı bir grevde yer aldığı için iş sözleşmesi feshedilen bir işçi, aynı zamanda bu grev sırasında cebir veya tehdit kullanmışsa ceza mahkemesinde de yargılanabilir.

Bu süreçlerin karmaşıklığı ve hukuki sonuçlarının ağırlığı göz önüne alındığında, grev ve lokavt süreçlerinde ortaya çıkan cezai sorumluluk iddialarına karşı hem mağdur hem de şüpheli/sanık pozisyonundaki kişilerin mutlaka uzman bir avukattan hukuki destek alması kritik öneme sahiptir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Her kanun dışı greve katılım "grev suçu" sayılır mı?

Hayır. Kanun dışı greve katılmak, iş hukuk açısından iş sözleşmesinin haklı nedenle feshi gibi sonuçlar doğurabilir ancak TCK anlamında "grev suçu" teşkil etmez. Grev suçunun oluşması için TCK m. 117'de belirtildiği üzere, cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla iş ve çalışma hürriyetinin ihlal edilmesi şarttır.

2. Grev veya lokavt suçlarının cezası nedir?

TCK m. 117 uyarınca, iş ve çalışma hürriyetini ihlal eden fiiller için üç aydan bir yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür. Fiilin niteliğine ve işleniş biçimine göre bu ceza artırılabilir veya cebir/tehdit gibi ayrı suçlar için de ayrıca ceza verilebilir.

3. İşverenler de "lokavt suçu" işleyebilir mi?

Evet, TCK m. 117 hem işçi hem de işveren tarafını kapsar. İşverenlerin lokavt hakkını kullanırken, işçilere karşı cebir, tehdit veya hukuka aykırı başka bir davranışla sendikal haklarını kullanmalarını engellemesi veya iş ve çalışma hürriyetlerini kısıtlaması durumunda aynı hükümler çerçevesinde cezai sorumlulukları doğabilir.