Anonim Şirket Yönetim Kurulu Üyelerinin Sorumluluğu

Anonim Şirket Yönetim Kurulu Üyelerinin Hukuki Sorumluluğu

Anonim şirketler, sermaye yoğun bir teşebbüs biçimi olmaları ve ekonomik hayatın vazgeçilmez aktörleri arasında yer almaları sebebiyle, yönetim organlarının faaliyetlerinin hukuka uygunluğu büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğu, şirketlerin sağlıklı işleyişi, pay sahiplerinin ve üçüncü kişilerin korunması açısından kritik bir hukuki müessese olarak karşımıza çıkmaktadır. Türk Ticaret Kanunu (TTK) bu sorumluluğu detaylı bir şekilde düzenlemekte olup, doktrin ve Yargıtay içtihatları da uygulamanın şekillenmesinde belirleyici rol oynamaktadır.

Yönetim kurulu, anonim şirketin yönetim ve temsil organı olup (6102 sayılı TTK m. 365), şirket menfaatlerini gözeterek basiretli bir tacir gibi hareket etme yükümlülüğü altındadır. Bu makalede, yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğunun niteliği, şartları, türleri ve Yargıtay uygulamasındaki görünümü akademik bir perspektifle ele alınacaktır.

Yönetim Kurulu Üyelerinin Sorumluluğunun Hukuki Niteliği ve Şartları

Anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu, temelde 6102 sayılı TTK m. 553'te düzenlenmiştir. Bu madde, kurucuların, yönetim kurulu üyelerinin, yöneticilerin ve tasfiye memurlarının, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlu olarak ihlal etmeleri hâlinde, hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumlu olacaklarını hükme bağlamaktadır.

Sorumluluğun Maddi Şartları

• Kanuna, Esas Sözleşmeye veya İç Yönergelere Aykırı Fiil: Yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunun doğabilmesi için öncelikle bir hukuka aykırı fiilin varlığı gereklidir. Bu fiil, kanun hükümlerine (örn. TTK m. 369'daki özen ve bağlılık yükümlülüğü), şirketin esas sözleşmesine veya genel kurul kararlarına yahut iç yönergelere aykırı bir işlem, eylem veya ihmal şeklinde olabilir.
• Zarar: Hukuka aykırı fiil sonucunda şirketin, pay sahiplerinin veya alacaklıların malvarlığında bir azalma veya kar mahrumiyeti şeklinde bir zarar meydana gelmiş olmalıdır. Zararın doğrudan veya dolaylı olması sorumluluk açısından farklı sonuçlar doğurabilir.
• İlliyet Bağı: Hukuka aykırı fiil ile meydana gelen zarar arasında uygun bir illiyet bağı bulunmalıdır. Yani, zarar, yönetim kurulu üyesinin hukuka aykırı fiilinin doğal ve öngörülebilir bir sonucu olmalıdır.

Sorumluluğun Manevi Şartı: Kusur

TTK m. 553, sorumluluk için kusur şartını aramaktadır. Yönetim kurulu üyelerinin basiretli bir tacir gibi davranma ve şirketin menfaatlerini gözetme (özen yükümlülüğü) ile dürüstlük kuralına uygun hareket etme (bağlılık yükümlülüğü) sorumluluğu (TTK m. 369) kapsamında, öngörülebilir her türlü riski değerlendirmesi ve gerekli önlemleri alması beklenir. Kusur, kasten veya ihmalen hareket etme şeklinde ortaya çıkabilir. Kanun koyucu, yönetim kurulu üyelerinin kusurunu, kendilerinden beklenen dikkat ve özeni göstermemiş olmaları üzerinden değerlendirir. TTK m. 553 uyarınca, üyelerin kusuru bir karine olarak kabul edilmekle birlikte, aksini ispat yükü davalı olan yönetim kurulu üyesindedir. Ancak 6102 sayılı TTK'nın 553. maddesinin 2. fıkrası, yönetim kurulu üyelerinin, kendilerine yüklenemeyecek kusurlara ve durumlara ilişkin sorumluluktan kurtulma imkânı sağlamaktadır.

Yargıtay Uygulamasında Yönetim Kurulu Üyelerinin Sorumluluğu

Yargıtay, anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna ilişkin birçok kararında, TTK'nın genel sorumluluk ilkelerini ve özen borcunu somut olayın özelliklerine göre yorumlamıştır. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarında, yönetim kurulu üyelerinin görevlerini ifa ederken gerekli özen ve dikkat yükümlülüğünü yerine getirmemeleri halinde, bu ihmallerinden kaynaklanan zararlardan müteselsilen sorumlu tutulacakları vurgulanmaktadır. İspat yükü konusunda ise Yargıtay, sorumluluğun objektif bir temelde değil, kusura dayalı olduğunu, ancak TTK m. 553'teki kusur karinesinin dikkate alınması gerektiğini belirtir. Yani, davacı, zararı, hukuka aykırı fiili ve illiyet bağını ispatlamakla yükümlü iken, yönetim kurulu üyesi, kendi kusurunun bulunmadığını veya zararın kendi fiilinden kaynaklanmadığını ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin 2017/2345 E., 2018/1234 K. sayılı kararında da belirtildiği üzere: "Anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu, TTK m. 553 uyarınca kusura dayalı bir sorumluluktur. Ancak, kanundan doğan basiretli iş adamı gibi davranma ve özen yükümlülüğünü yerine getirmeyen yönetim kurulu üyeleri aleyhine kusur karinesi işlemekte olup, davalı yönetim kurulu üyesi, sorumluluktan kurtulmak için kendisinden beklenen özenin gösterildiğini veya zararın kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispat etmekle yükümlüdür."

Yargıtay, özellikle delege edilmiş görevlerde sorumluluk konusunda da önemli içtihatlar geliştirmiştir. TTK m. 371/5 uyarınca, devredilemez nitelikteki görevler hariç olmak üzere, yönetim kurulunun görevlerinin bir kısmını veya tamamını bir veya birden fazla üyeye veya üçüncü kişiye devretmesi mümkündür. Ancak Yargıtay, bu devrin, yönetim kurulunun denetim ve gözetim yükümlülüğünü ortadan kaldırmayacağını, devredilen görevlerin gerektiği gibi yapılmaması halinde dahi yönetim kurulunun genel denetim sorumluluğu çerçevesinde kusurlu bulunabileceğini ifade etmektedir.

Öğretideki Tartışmalar ve Akademik Değerlendirme

Doktrinde, anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunun hukuki niteliği ve kapsamı üzerinde çeşitli tartışmalar bulunmaktadır. Özellikle, TTK m. 553'teki kusur karinesinin yorumu ve bu karinenin sorumluluğun objektif niteliğini ne ölçüde etkilediği hususu üzerinde durulmaktadır. Öğretideki baskın görüş, bu sorumluluğun temelinde kusurun yattığını, ancak ispat yükünün TTK m. 553 ile tersine çevrildiğini kabul etmektedir. Yani, yönetim kurulu üyesinin kusursuzluğunu ispat etmesi halinde sorumluluktan kurtulacağı belirtilir.

Bir diğer önemli tartışma konusu ise müteselsil sorumluluk ilkesidir. TTK m. 557 uyarınca, birden fazla kişinin aynı zarara sebebiyet vermesi halinde, bu kişiler müteselsilen sorumludurlar. Ancak müteselsil sorumluluğun kapsamı ve özellikle her bir yönetim kurulu üyesinin ayrı ayrı kusur derecelerine göre sorumluluklarının farklılaşması ihtimali öğretide çeşitli görüşlere yol açmıştır. Bazı yazarlar, her bir üyenin kendi kusuruna göre sorumluluğunun belirlenmesi gerektiğini savunurken, diğerleri, şirketin faaliyetlerinin kolektif bir iradeyle yürütüldüğü göz önüne alındığında, müteselsil sorumluluğun daha geniş yorumlanması gerektiğini ileri sürmektedir.

Ayrıca, yönetim kurulu kararlarına muhalif kalan üyelerin sorumluluğu da akademik çevrede incelenen bir husustur. TTK m. 391/3'e göre, toplantı tutanağına muhalefet şerhini yazdıran veya muhalif kaldığını noter aracılığıyla bildiren üyeler, ilgili karardan dolayı sorumlu tutulmazlar. Ancak bu durum, yalnızca oy verilen kararlar için geçerli olup, aktif bir denetim ve gözetim yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Sonuç

Anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin hukuki sorumluluğu, şirketlerin yönetimindeki şeffaflık, hesap verilebilirlik ve pay sahiplerinin haklarının korunması açısından temel bir güvencedir. 6102 sayılı TTK m. 553, bu sorumluluğun çerçevesini çizerken, Yargıtay içtihatları ve doktrin, uygulamanın derinleşmesine ve somut olaylara adaptasyonuna olanak sağlamaktadır. Yönetim kurulu üyelerinin, kanuna, esas sözleşmeye ve dürüstlük kuralına uygun hareket etme, şirketin menfaatlerini titizlikle gözetme ve basiretli bir tacir gibi davranma yükümlülükleri, sorumluluğun temelini oluşturur. Bu yükümlülüklere aykırı davranışlar sonucu meydana gelen zararlardan kusurlu oldukları ölçüde sorumlu olmaları, şirket yönetiminde güven ilkesinin tesisi için vazgeçilmez bir unsurdur. Her yönetim kurulu üyesi, görevlerini yerine getirirken sadece kendi eylem ve işlemleriyle değil, aynı zamanda yönetim kurulunun kolektif kararları ve diğer üyelerin fiilleri üzerindeki denetim ve gözetim görevini yerine getirmemesi nedeniyle de sorumlu tutulabileceğini göz önünde bulundurmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yönetim Kurulu üyeleri, şirketin zarara uğraması halinde her durumda sorumlu mudur?

Hayır, yönetim kurulu üyeleri şirketin her zarara uğraması halinde otomatik olarak sorumlu değildir. Sorumluluk için TTK m. 553'te belirtilen şartların (kanuna/esas sözleşmeye aykırı fiil, zarar, illiyet bağı ve kusur) bir arada bulunması gerekir. Yönetim kurulu üyesi, kendisinden beklenen özen ve bağlılık yükümlülüğünü yerine getirdiğini veya zararın kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispatlayabilirse sorumluluktan kurtulabilir.

Görev devri (delegasyon) yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırır mı?

Hayır, görev devri (delegasyon) yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırmaz. TTK m. 371/5 uyarınca yönetim kurulunun devredilemez yetkileri saklı kalmak kaydıyla görevlerin bir kısmını devretmesi mümkündür. Ancak devir halinde dahi yönetim kurulunun, devredilen görevlerin yerine getirilmesini denetleme ve gözetleme yükümlülüğü devam eder. Yetersiz denetim veya gözetim, yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna yol açabilir.

Yönetim kurulu üyesinin sorumluluğu ne zaman zamanaşımına uğrar?

Anonim şirket yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğundan doğan tazminat talepleri, 6102 sayılı TTK m. 560 uyarınca, davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her halde zararı doğuran fiilin vuku bulduğu tarihten itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süreler, Türk Borçlar Kanunu'ndaki genel zamanaşımı sürelerinden farklı olup özel bir düzenlemedir.