Hukuka Aykırı Delillerin Ceza Davasına Etkisi (Ses Kaydı vb.)

Hukuka Aykırı Delillerin Ceza Davasına Etkisi: Özellikle İzinsiz Ses Kayıtlarının Değerlendirilmesi

Giriş

Ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşma ilkesi, adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden biridir. Ancak bu ilke, delillerin elde ediliş yöntemlerinin hukuka uygunluğu şartına bağlıdır. Türk Hukuk Sistemi’nde, delillerin serbestliği prensibi geçerli olmakla birlikte, bu serbestlik sınırsız değildir ve hukuka aykırı yollarla elde edilen delillerin kullanılması kesin bir yasakla karşılanmıştır. Bu makalede, ceza muhakemesinde hukuka aykırı delil kavramı, mevzuattaki yeri, özellikle de güncel tartışma konusu olan izinsiz ses kaydı delilinin ceza davasına etkisi, Yargıtay içtihatları ve doktrindeki görüşler ışığında akademik bir bakış açısıyla incelenecektir.

Türk Ceza Muhakemesi Hukuku’nun en temel prensiplerinden biri, 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 217/2’de açıkça ifade edildiği üzere, “Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. Hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller, yargılama sırasında hükme esas alınamaz.” şeklindedir. Bu hüküm, Anayasa’nın 38. maddesinin 6. fıkrasında yer alan “Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular delil olarak kabul edilemez.” şeklindeki anayasal güvencenin bir yansımasıdır.

Hukuka Aykırı Delil Kavramı ve Hukuki Niteliği

Hukuka aykırı delil, ceza muhakemesi hukukunda, bir delilin elde edilmesi veya toplanması aşamasında, yasa veya hukukun genel ilkelerine aykırı hareket edilmesi sonucunda ortaya çıkan delildir. Bu aykırılıklar, delil elde etme yetkisine sahip kolluk veya yargı organlarının yasal prosedürlere uymaması ya da bir bireyin yasal olmayan yollarla delil temin etmesi şeklinde tezahür edebilir. İzinsiz ses kaydı delili, bu kapsamda sıkça gündeme gelen ve tartışılan bir örnektir.

Hukuka aykırılık halleri genel olarak iki kategoriye ayrılabilir:

• Mutlak Hukuka Aykırılık: Delilin elde edilme yöntemi, insan onuruna aykırı muamele, işkence, kötü muamele gibi temel hak ve özgürlükleri ihlal ediyorsa, bu delil mutlak surette hukuka aykırı kabul edilir ve hiçbir şekilde değerlendirilemez.
• Nispi Hukuka Aykırılık: Delilin elde edilme yöntemi, yasada öngörülen şekil veya usul kurallarına aykırılık taşıyorsa, ancak insan onuru veya temel hakları ihlal etmiyorsa nispi hukuka aykırılık söz konusudur. İzinsiz ses kaydı delilleri genellikle bu kategori içerisinde değerlendirilmektedir. Bu tür delillerin elde edilmesi, 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 133 (Haberleşmenin Gizliliğini İhlal) veya TCK m. 134 (Özel Hayatın Gizliliğini İhlal) gibi suçları oluşturabilir ve bu nedenle hukuka aykırıdır.

Bir delilin hukuka aykırı olup olmadığının tespiti, yargılamanın her aşamasında yapılabilir ve bu durum mahkemece re’sen dikkate alınması gereken bir husustur.

Yargıtay Uygulamasında Hukuka Aykırı Deliller ve İzinsiz Ses Kayıtları

Yargıtay, hukuka aykırı delillerin ceza yargılamasında kullanılamayacağı ilkesini sürekli olarak vurgulamaktadır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun yerleşik içtihatlarında da belirtildiği üzere, devletin ve kamusal yetkiye sahip organların delil elde ederken yasalara tam olarak uyması, hukuka aykırı delil elde etme yasağının temelini oluşturur. Ancak Yargıtay, özellikle izinsiz ses kaydı delili konusunda, bu yasağa belirli koşullar altında istisnalar getirebilmektedir.

Bu istisna, genellikle bir bireyin, kendisine karşı işlenmekte olan veya işlenmesi muhtemel olan bir suçu ispatlamak amacıyla, başka yolla delil elde etme imkanı bulunmadığı durumlarda, kendiliğinden ve ani gelişen bir konuşmayı kayda alması halinde söz konusu olmaktadır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin ve Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun yakın tarihli kararlarında bu husus şu şekilde değerlendirilmiştir:

“Kişinin, kendisine karşı işlenmekte olan bir suçla ilgili olarak, bir daha elde etme imkanı bulunmayan ve o an ispat vasıtası olarak kullanılabilecek nitelikteki bir konuşmayı, katılanın rızası olmasa dahi kayda alması, delil elde etme amaçlı ve haklı savunma sınırları içerisinde yapıldığı takdirde hukuka uygun kabul edilebilecektir. Bu hallerde, TCK m. 133 ve 134’te tanımlanan suçların yasal unsurları oluşmayacak ve elde edilen kayıt hukuka uygun delil niteliği taşıyacaktır.”
(Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 2012/6-1309 E., 2013/51 K. sayılı kararı ve Yargıtay 12. Ceza Dairesi'nin benzer birçok kararı)

Bu ilke, ‘tesadüfen elde edilen delil’ kavramından farklı olup, mağdurun veya suçtan zarar görenin, kendisine yönelen haksız bir fiili ispatlama zorunluluğundan kaynaklanan bir ‘ispat kolaylığı’ veya ‘hak arama refleksi’ olarak yorumlanmaktadır. Ancak bu istisnanın uygulanabilmesi için sıkı şartlar aranmaktadır:

• Kayıt, kendisine karşı işlenen bir suçla ilgili olmalıdır.
• Başka yolla delil elde etme imkanı bulunmamalıdır.
• Kayıt, ani ve kendiliğinden gelişen bir durumun tespiti amacıyla yapılmalıdır.
• Kaydın içeriği, sadece suçun ispatına yönelik olmalı, kişilerin özel hayatının gereksiz ayrıntılarına inmemelidir.

Akademik Değerlendirme ve Doktrindeki Tartışmalar

Hukuka aykırı delil yasağı ve özellikle izinsiz ses kayıtlarının durumu, doktrinde geniş tartışmalara yol açmaktadır. Öğretide tartışmalı olmakla birlikte, ağırlıklı kanaat, CMK m. 217/2 hükmünün “mutlak bir yasak” getirdiği ve hukuka aykırı yollarla elde edilen hiçbir delilin yargılamada kullanılamayacağı yönündedir. Bu görüşü savunanlar, hukuk devleti ilkesi ve adil yargılanma hakkının, delil elde etme yöntemlerinin meşruiyetini zorunlu kıldığını belirtirler. “Zehirli ağacın meyvesi de zehirlidir” (fruit of the poisonous tree) teorisi de bu yaklaşımı desteklemektedir.

Ancak, bazı yazarlar, Yargıtay'ın mağdurun kendini savunma amacıyla elde ettiği izinsiz ses kaydı delillerine ilişkin istisnai yaklaşımını desteklemekte veya bu duruma sınırlı bir haklılık payı tanımaktadır. Bu görüşe göre, delillerin serbestliği ilkesi ile hukuka aykırı delil yasağı arasındaki gerilimde, bireyin hak arama özgürlüğü ve fiili ispat zorunluluğu gibi faktörler de dikkate alınmalıdır. Özellikle, devletin delil elde etme yetkisini kullanan kamu görevlileri ile kendi hakkını korumak zorunda kalan bireylerin hukuka aykırılıkları arasında bir ayrım yapılması gerektiği savunulmaktadır.

Doktrinde ayrıca, hukuka aykırı delillerin “ispat aracı olarak kullanılmayacağı” ancak “suçun varlığına ilişkin bir emare” teşkil edip edemeyeceği ya da “yeni ve hukuka uygun deliller elde edilmesine yol gösterip gösteremeyeceği” konuları da tartışma konusudur. Ancak CMK m. 217/2'nin lafzı ve ruhu göz önüne alındığında, Türk Hukuku'nda bu tür dolaylı kullanımların da genel olarak yasak kapsamında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir.

Sonuç

Hukuka aykırı delillerin ceza davasına etkisi, Türk Ceza Muhakemesi Hukuku’nun en kritik ve dinamik alanlarından biridir. Anayasal ve yasal güvencelerle korunan hukuka aykırı delil yasağı, adil yargılanma hakkının ve hukuk devleti ilkesinin temel bir unsurudur. Ancak Yargıtay'ın, özellikle izinsiz ses kaydı delili bağlamında, bireyin kendisine karşı işlenen suçu ispatlama zorunluluğu durumunda getirdiği istisna, bu yasağın mutlakiyetine önemli bir esneklik kazandırmıştır.

Bu istisnai yaklaşım, bir yandan delillerin serbestliği ilkesi ile hukuka aykırı delil yasağı arasındaki hassas dengeyi kurmaya çalışırken, diğer yandan da mağdurun hak arama özgürlüğünü koruma amacı taşımaktadır. Ancak bu tür delillerin yargılamada kullanılabilmesi için Yargıtay tarafından belirlenen sıkı şartların titizlikle incelenmesi ve yorumlanması hukuki bir zorunluluktur. Hukuk uygulamasında, bu hassas dengeyi gözetmek, hem bireysel hak ve özgürlükleri korumak hem de maddi gerçeğe hukuka uygun yollarla ulaşmak adına büyük önem arz etmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Hukuka aykırı delille elde edilen bilgilerin tesadüfen başka bir suçun ortaya çıkmasına neden olması durumunda akıbeti ne olur?

Hukuka aykırı yollarla elde edilen bilgiler, bir başka suçun varlığına ilişkin şüphe uyandırsa dahi, CMK m. 217/2 hükmü gereği doğrudan delil olarak kullanılamaz. Ancak doktrinde ve uygulamada, bu durumun “tesadüfi delil” niteliği taşıyıp taşımadığı tartışılmaktadır. Genel kabul gören görüşe göre, hukuka aykırı delillerden yola çıkılarak yeni ve bağımsız soruşturma işlemleriyle elde edilen, tamamen hukuka uygun başka delillerin yargılamada kullanılması mümkündür. Önemli olan, yeni delilin doğrudan hukuka aykırı delilin “meyvesi” olmaması, ayrı ve bağımsız bir hukuki süreçle elde edilmiş olmasıdır. Aksi takdirde, “zehirli ağacın meyvesi” doktrini devreye girecektir.

2. Mağdurun kendisini koruma amacıyla yaptığı izinsiz ses kaydı delil olarak kullanılabilir mi?

Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, mağdurun veya suçtan zarar görenin, kendisine karşı işlenmekte olan veya işlenmesi muhtemel bir suçu ispatlama amacıyla, başka yolla delil elde etme imkanı bulunmadığı durumlarda, ani ve kendiliğinden gelişen bir konuşmayı rıza hilafına kayda alması, hukuka uygun kabul edilebilmektedir. Bu durum, TCK m. 133 veya 134’teki suçların yasal unsurlarını oluşturmamakta ve elde edilen ses kaydı hukuka uygun delil niteliği kazanabilmektedir. Ancak bu istisnanın uygulanabilmesi için, kayıt anının ani gelişen bir durum olması, başkaca ispat imkanının bulunmaması ve kaydın sadece suçun ispatına yönelik olması gibi sıkı şartların bir arada bulunması zorunludur.

3. Hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller ceza davasında hangi aşamada ileri sürülebilir ve nasıl değerlendirilir?

Hukuka aykırı yollarla elde edilen delillerin kullanılamayacağı ilkesi, ceza muhakemesinin her aşamasında mahkemece re’sen dikkate alınması gereken mutlak bir emredici hükümdür. Şüpheli, sanık, mağdur, katılan veya vekilleri, bir delilin hukuka aykırı olduğunu muhakemenin herhangi bir aşamasında ileri sürebilir. Mahkeme, bu itirazı değerlendirmek zorundadır. Hukuka aykırı olduğu tespit edilen deliller, hükme esas alınamaz ve mahkeme kararında bu durumun gerekçesiyle birlikte açıklanması gerekir. Bu tür delillerin yargılama dosyasında bulunması tek başına bir sorun teşkil etmezken, hüküm kurulurken değerlendirme dışı bırakılması yasal zorunluluktur.