Hükümlülerin Sigortalılık Hakları | EK Hukuk | Av. Emina KARABUDAK

Hükümlülerin Sigortalılık Hakları: İnfaz Hukuku ve Sosyal Güvenlik Mevzuatı Bağlamında Akademik Bir İnceleme

Hukuk devletinin temel prensiplerinden biri, suç işleyen bireylerin dahi temel insan haklarının korunmasıdır. Bu çerçevede, hükümlülerin sigortalılık hakları, infaz hukuku ile sosyal güvenlik hukuku arasında köprü oluşturan önemli bir alanı teşkil etmektedir. Bu makalede, hükümlülük durumunun sosyal güvenlik mevzuatındaki yeri, hukuki niteliği, Yargıtay içtihatları ve doktrindeki tartışmalar derinlemesine incelenecektir.

Giriş

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 60. maddesinde güvence altına alınan sosyal güvenlik hakkı, herkes için bir temel hak olarak kabul edilmiştir. Hükümlülük durumu, bireyin özgürlüğünü kısıtlamakla birlikte, diğer temel hakları tamamen ortadan kaldırmaz. Sosyal güvenlik hakkı da bu haklardan biridir ve hükümlülerin ceza infaz kurumlarında veya dışarıda çalıştıkları sürelerde bu haklarını ne ölçüde kullanabildikleri, infaz hukukunun önemli bir konusunu oluşturur. Özellikle 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, konunun temel mevzuatını oluşturmaktadır.

Hükümlülük Durumunun Sosyal Güvenlik Hukuku Açısından Niteliği

Hükümlülerin sigortalılık hakları, ceza infaz kurumları bünyesinde faaliyet gösteren işyurtlarında çalışma, dışarıda ücret karşılığı çalışma veya kendi nam ve hesabına çalışma gibi farklı durumlara göre değişiklik göstermektedir. İşyurtlarında çalıştırılan hükümlüler açısından 5510 sayılı Kanun'un 5. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi özel bir düzenleme içermektedir. Bu bent uyarınca, ceza infaz kurumları ile tutukevleri bünyesinde oluşturulan işyurtlarında çalıştırılan hükümlü ve tutuklular, uzun vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası hükümlerine tabi tutulurlar. Kısa vadeli sigorta kolları (iş kazası ve meslek hastalıkları, hastalık ve analık sigortaları) ise uygulanmaz.

Bu durum, hükümlülerin gelecekte emeklilik haklarını kazanmalarına olanak tanırken, çalışma koşullarının doğurabileceği anlık risklere karşı korumalarını sınırlamaktadır. Doktrinde bu sınırlamanın, işyurdu çalışmalarının infazın bir parçası olarak görülmesi veya maliyet unsuru gibi gerekçelerle açıklandığı görülmektedir. Ancak, iş kazaları ve meslek hastalıkları riskine karşı korumanın eksikliği, zaman zaman tartışma konusu olmaktadır.

Öte yandan, açık ceza infaz kurumlarında olup kurum dışında dışarıdan sağlanan işlerde çalışan veya denetimli serbestlik kapsamında olup dışarıda çalışan hükümlüler için durum farklılık arz eder. Bu kişiler, genel hükümler çerçevesinde, çalıştırıldıkları işin niteliğine göre 4/a (işçi) veya 4/b (bağımsız çalışan) sigortalısı olarak değerlendirilebilirler. Bu kişilerin sigortalılık statülerinin tespiti ve prim ödeme yükümlülükleri, diğer çalışanlardan bir fark taşımamaktadır.

Yargıtay İçtihatları ve Uygulama Esasları

Yargıtay, hükümlülerin sigortalılık hakları konusunda önemli kararlar alarak uygulamanın birliğinin sağlanmasına katkıda bulunmuştur. Özellikle işyurtlarında çalışan hükümlülerin sigortalılık başlangıç tarihleri, prim ödeme gün sayılarının tespiti ve hizmet birleştirilmesi gibi konularda birçok içtihat geliştirilmiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, ceza infaz kurumlarında işyurtlarında yapılan çalışmaların, hükümlülerin rehabilitasyonu ve topluma kazandırılması amacına hizmet ettiği, bu çalışmaların niteliğinin sosyal güvenlik mevzuatı açısından özel bir değerlendirmeyi gerektirdiği kabul edilmiştir. Bu bağlamda, 5510 sayılı Kanun'un 5. maddesi hükmü, hükümlülerin emeklilik haklarının temeli olarak görülmektedir.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, işyurtlarında çalışan hükümlülerin fiili çalışma sürelerinin tespiti ve bu sürelerin emeklilik prim gün sayısına dahil edilmesi noktasında titiz bir inceleme yapılması gerektiğini belirtmektedir. Ayrıca, hükümlülerin ceza infaz kurumunda çalıştığı döneme ilişkin sigorta primlerinin ödenip ödenmediği hususu, ilgili kurum kayıtları ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) nezdindeki belgelerle ispatlanmalıdır. Özellikle sigortalı tescilinin yapılmaması veya primlerin ödenmemesi halinde, hizmet tespiti davası açma hakkının saklı olduğu kabul edilmektedir. Bu durum, hükümlünün hak kaybına uğramasının engellenmesi adına önemli bir güvencedir.

Doktrindeki Tartışmalar ve Akademik Yaklaşımlar

Hükümlülerin sigortalılık hakları konusunda doktrinde çeşitli görüşler ileri sürülmektedir. Öğretideki baskın görüşe göre, işyurtlarında çalışmanın hem infazın bir parçası hem de ekonomik bir faaliyet olduğu kabul edilmektedir. Bu ikili nitelik, sosyal güvenlik haklarının kapsamının belirlenmesinde bazı tartışmaları beraberinde getirmektedir.

İşyurdu Çalışmalarının Hukuki Niteliği: Bazı yazarlar, işyurdu çalışmalarını klasik anlamda bir iş sözleşmesi ilişkisi olarak değil, infaz hukukunun öngördüğü bir yükümlülük ve rehabilitasyon aracı olarak görmekte; bu nedenle sosyal güvenlik haklarının da bu özel duruma göre düzenlenmesinin makul olduğunu savunmaktadırlar.
Kısa Vadeli Sigorta Kollarının Uygulanmaması Sorunu: Özellikle iş kazası ve meslek hastalıkları sigortasının kapsam dışı bırakılması, doktrinde eleştiri konusu olmaktadır. Zira hükümlünün de iş kazasına maruz kalabileceği ve bu durumun hem kendisi hem de ailesi için mağduriyet yaratabileceği belirtilmektedir. Anayasa'nın sosyal devlet ilkesi ve herkesin yaşam hakkı ile beden bütünlüğünü koruma ilkesi ışığında, bu eksikliğin giderilmesi gerektiği yönünde güçlü görüşler bulunmaktadır.
Uluslararası Sözleşmelerle Uyumu: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) sözleşmeleri bağlamında, hükümlülerin çalışma şartları ve sosyal güvenlik haklarının uluslararası standartlara uygunluğunun önemi vurgulanmaktadır.

Sonuç

Hükümlülerin sigortalılık hakları, infaz hukukunun insancıl ve rehabilite edici yönünü ortaya koyan, sosyal güvenlik hukuku prensipleriyle entegre bir alandır. 5510 sayılı Kanun ve 5275 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde, hükümlülerin işyurtlarında ve dışarıda yaptıkları çalışmaların sosyal güvenlik kapsamına alınması, gelecekte topluma uyum sağlamaları ve emeklilik gibi haklarını kullanabilmeleri açısından hayati öneme sahiptir. Yargıtay içtihatları, bu hakların yorumlanmasında ve uygulanmasında yol gösterici olmakla birlikte, doktrindeki tartışmalar, özellikle kısa vadeli sigorta kollarının eksikliği gibi konularda yasal düzenlemelerin gözden geçirilmesi ihtiyacını ortaya koymaktadır. Sosyal devlet ilkesinin bir gereği olarak, hükümlülerin sosyal güvenlik haklarının eksiksiz sağlanması, hem bireyin hem de toplumun menfaatine olacaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Ceza infaz kurumlarında işyurdunda çalışan hükümlüler hangi sigorta kollarına tabidir?

Ceza infaz kurumları ile tutukevleri bünyesinde oluşturulan işyurtlarında çalıştırılan hükümlü ve tutuklular, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 5. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi uyarınca sadece uzun vadeli sigorta kolları (malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları) ile genel sağlık sigortası hükümlerine tabidirler. Kısa vadeli sigorta kolları (iş kazası ve meslek hastalıkları, hastalık ve analık sigortaları) bu kişiler için uygulanmaz.

2. Hükümlülük süresince sigorta primi ödenmeyen dönemler için geriye dönük borçlanma mümkün müdür?

Genel kural olarak, hükümlülük süresince yapılan çalışmalara ilişkin sigorta primlerinin ilgili dönemde düzenli olarak ödenmesi gerekmektedir. Ancak, fiilen çalışma yapıldığı halde sigortalı tescilinin yapılmaması veya primlerin ödenmemesi durumunda, hükümlünün veya hak sahiplerinin hizmet tespiti davası açma hakkı bulunmaktadır. Bu dava sonucunda mahkeme kararıyla hizmet sürelerinin tespit edilmesi halinde, bu süreler sigortalılık süresine dahil edilebilir. Hükümlülük dönemi için genel anlamda geriye dönük prim borçlanması (örneğin doğum veya askerlik borçlanması gibi özel durumlar dışında) mümkün değildir.

3. Açık cezaevinde dışarıda çalışan hükümlülerin sigortalılık statüsü nedir?

Açık ceza infaz kurumlarında bulunan ve kurum dışında, özel sektörde veya kamu kurumlarında ücret karşılığı çalışan hükümlüler, diğer tüm çalışanlar gibi, çalıştıkları işyerinin niteliğine göre 5510 sayılı Kanun'un 4/a (işçi) bendi kapsamında sigortalı olarak değerlendirilirler. Bu durumda, işveren tarafından hükümlü adına tüm sigorta kollarına (kısa ve uzun vadeli sigorta kolları ile genel sağlık sigortası) ait primlerin eksiksiz ve süresinde ödenmesi yasal bir zorunluluktur. Bu kişilerin sigortalılık statüsü, normal bir işçinin sigortalılık statüsünden farklı değildir.