İnanç Düşünce ve Kanaat Hürriyetinin Kullanılmasını Engelleme | EK Hukuk | Av. Emina KARABUDAK

İnanç, Düşünce ve Kanaat Hürriyetinin Kullanılmasını Engelleme Suçu (TCK m. 115)

Giriş: Temel Hak ve Özgürlüklerin Korunması Bağlamında

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 24. maddesi ile güvence altına alınan inanç, düşünce ve kanaat hürriyeti, bireylerin vicdanlarına göre yaşama, dini ve felsefi görüşlerini açıklama ve yayma özgürlüğünü ifade eden temel bir insan hakkıdır. Bu hakkın korunması, demokratik ve hukuk devleti ilkesinin vazgeçilmez bir unsurudur. Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 115. maddesinde düzenlenen “İnanç, Düşünce ve Kanaat Hürriyetinin Kullanılmasını Engelleme” suçu, bu temel hakkın kullanılmasına yönelik haksız müdahaleleri cezai yaptırım altına alarak toplumsal barışı ve bireysel özgürlükleri koruma amacı taşımaktadır. İşbu makalede, söz konusu suçun hukuki niteliği, unsurları, Yargıtay içtihatları ve doktrindeki yeri derinlemesine incelenecektir.

Suçun Hukuki Niteliği ve Unsurları

İnanç hürriyeti engelleme suçu, TCK'nın “Hürriyete Karşı Suçlar” başlıklı yedinci bölümünde düzenlenmiştir. Korunan hukuki değer, bireylerin anayasal güvence altındaki inanç, düşünce ve kanaat hürriyetinin serbestçe kullanılması hakkıdır. Bu suçun faili herkes olabilirken, mağduru ise inanç, düşünce veya kanaat hürriyeti engellenen her gerçek kişidir.

Maddi Unsur

Suçun maddi unsuru, bir kimsenin dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya veya yaymaya, bu nitelikteki tören ve ayinleri yapmaya veya yapmasına engel olmak, yahut dini inanç ve kanaatlerinden veya değiştirmesinden dolayı kınamak, şiddet uygulamak, tehdit etmek, hakaret etmek, veya hukuka aykırı başka bir davranışta bulunmak fiillerinden herhangi birinin icra edilmesiyle oluşur. TCK m. 115/1'de belirtilen engelleme fiilleri; açıklama, yayma, tören ve ayin yapma hürriyetlerinin kullanılmasına yönelik olmalıdır. Bu fiillerin aktif bir müdahale içermesi gerektiği açıktır.

Engelleme Fiili: Fiziksel veya psikolojik baskı, tehdit, cebir gibi doğrudan müdahalelerle kişinin inanç özgürlüğünü kullanmasına mani olmak. Örneğin, bir kişinin ibadethane erişimini engellemek veya dini vecibelerini yerine getirmesini zorla durdurmak.
Kınama, Şiddet, Tehdit, Hakaret: Kişinin dini inançları veya bunların değiştirilmesinden dolayı yukarıda sayılan eylemlerle karşılaşması. Bu fiiller, inanç hürriyetinin doğrudan kullanımını engellemese de, kişinin bu hürriyeti kullanma motivasyonunu ve güvenliğini ortadan kaldırarak dolaylı bir engelleme oluşturabilir.
Hukuka Aykırı Başka Bir Davranış: Kanun koyucu, engelleme fiillerini tahdidi olarak saymamış, benzer nitelikteki diğer eylemleri de kapsayacak şekilde geniş bir formülasyon kullanmıştır. Bu, hukuki güvenlik ilkesi açısından doktrinde tartışmalara yol açsa da, yasa koyucunun temel hak ve hürriyetleri koruma niyetinin bir yansıması olarak kabul edilmektedir.

Manevi Unsur

Suçun manevi unsuru genel kasttır. Failin, bilerek ve isteyerek, bir kimsenin dini inanç ve kanaatlerini açıklamasına, yaymasına, tören ve ayinlerini yapmasına engel olmayı veya dini inançlarından dolayı onu kınamayı, şiddet uygulamayı, tehdit etmeyi, hakaret etmeyi ya da hukuka aykırı başka bir davranışta bulunmayı amaçlaması gerekir. Özel bir saik aranmamaktadır. Failin amacının doğrudan inanç hürriyetini engellemek olması yeterlidir. Olası kastla bu suçun işlenemeyeceği kabul edilmektedir.

Nitelikli Haller ve Cezalar

TCK m. 115/2 uyarınca, cebir veya tehdit kullanılarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla bir kimsenin inanç, düşünce veya kanaatlerini açıklamaya veya yaymaya zorlanması hali de aynı cezayı gerektiren bağımsız bir suç tipi olarak düzenlenmiştir. Bu durum, bireyin hür iradesine aykırı olarak bir inancı benimsemeye veya yaymaya zorlanmasını cezalandırır. TCK m. 115/3 ise, suçun bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde cezanın artırılacağını hükme bağlamıştır. Bu hüküm, organize suçluluğun inanç hürriyetine yönelik tehditlerine karşı özel bir koruma sağlamaktadır.

Yargıtay Uygulaması ve İçtihatlar

Yargıtay, inanç hürriyeti engelleme suçunun uygulanmasında, TCK m. 115'in lafzına ve ruhuna uygun bir yorum benimsemiştir. Yüksek Mahkeme, suçun oluşabilmesi için mağdurun inanç hürriyetini kullanma imkânının fiilen ortadan kaldırılmasını veya bu kullanımın ciddi şekilde güçleştirilmesini aramaktadır. Sadece rahatsız edici veya hoşnutsuzluk yaratıcı davranışların, bu suçu oluşturmayacağı; somut bir engelleme fiilinin ya da cebir, tehdit, şiddet, hakaret gibi unsurların varlığının şart olduğu vurgulanmaktadır. Yargıtay, bu tür eylemlerin genellikle somut olayın özelliklerine göre değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, “bir kimsenin dini inanç ve kanaatlerini açıklamaya veya yaymaya, bu nitelikteki tören ve ayinleri yapmasına veya yapmasına engel olmak ya da dini inanç ve kanaatlerinden veya değiştirmesinden dolayı kınamak, şiddet uygulamak, tehdit etmek, hakaret etmek veya hukuka aykırı başka bir davranışta bulunmak fiillerinin suçun maddi unsurunu oluşturacağı, engelleme veya diğer fiillerin kişinin iradesini sakatlayıcı nitelikte olması ve mağdurun inanç hürriyetini kullanmasını doğrudan veya dolaylı olarak imkansız hale getirmesi gerektiği” kabul edilmiştir.

Akademik Değerlendirme ve Doktrindeki Görüşler

Doktrinde, TCK m. 115'teki “hukuka aykırı başka bir davranış” ifadesinin genişliği konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bir kısım hukukçu, bu ifadenin ceza hukukundaki kanunilik ilkesine (nullum crimen sine lege) aykırılık teşkil edebileceğini, suç ve cezaların belirli ve öngörülebilir olması gerektiğini savunmaktadır. Ancak öğretideki ağırlıklı kanaat, bu geniş ifadenin, yasa koyucunun temel hak ve hürriyetleri koruma amacının bir gereği olduğu ve somut olayın özelliklerine göre yorumlanarak doldurulması gerektiği yönündedir. Engelleme fiilinin sadece fiziksel müdahalelerle sınırlı kalmayıp, psikolojik baskı ve yıldırma eylemlerini de kapsayabileceği, bu tür eylemlerin inanç hürriyetinin kullanımını imkansız hale getirmesi veya ciddi şekilde zorlaştırması halinde suçun oluşacağı vurgulanmaktadır. Ayrıca, kınama, şiddet, tehdit ve hakaretin, doğrudan engelleme fiili olmasa bile, inanç hürriyetini kullanmaya yönelik caydırıcı etkisi nedeniyle suç teşkil ettiği kabul edilmektedir.

Sonuç: Hürriyetin Korunmasında Yargısal Rol

İnanç, düşünce ve kanaat hürriyetinin kullanılmasını engelleme suçu, bireylerin vicdan özgürlüğünü ve bu özgürlüklerini toplumsal yaşamda tezahür ettirme hakkını koruma altına alan kritik bir düzenlemedir. TCK m. 115, Anayasa'nın temel ilkeleriyle uyumlu bir biçimde, bu hürriyetlere yönelik her türlü haksız müdahaleyi cezalandırarak demokratik toplum düzeninin ve bireysel özgürlüklerin korunmasına hizmet etmektedir. Yargıtay içtihatları ve doktrindeki görüşler, suçun unsurlarının somut olay bazında titizlikle değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu suçun etkin bir şekilde soruşturulup kovuşturulması, Türkiye Cumhuriyeti'nde temel hak ve özgürlüklerin ne denli vazgeçilmez olduğunun bir göstergesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Soru 1: İnanç, Düşünce ve Kanaat Hürriyetini Engelleme Suçunda “Engelleme” Fiilinin Kapsamı Nedir?

Engelleme fiili, Yargıtay içtihatları ve doktrin tarafından geniş yorumlanmaktadır. Sadece fiziksel cebir veya tehdit yoluyla doğrudan müdahaleler değil, aynı zamanda kişinin inanç hürriyetini kullanmasını fiilen imkânsız hale getiren veya ciddi şekilde zorlaştıran psikolojik baskı, yıldırma, sistematik taciz gibi dolaylı eylemler de bu kapsamda değerlendirilebilir. Önemli olan, fiilin mağdurun iradesini sakatlayarak veya kısıtlayarak inanç özgürlüğünü kullanmasına mani olmasıdır. Örneğin, bir kişinin ibadethane erişimini fiziksel olarak engellemek veya dini törenlerini yapmasını tehditle durdurmak bu kapsamdadır.

Soru 2: Suçun Manevi Unsuru Olan Kast Nasıl Değerlendirilir?

Bu suçun manevi unsuru genel kasttır. Failin, bilerek ve isteyerek, mağdurun inanç, düşünce veya kanaat hürriyetini kullanmasını engellemeyi, kınamayı, şiddet uygulamayı, tehdit etmeyi, hakaret etmeyi veya hukuka aykırı başka bir davranışta bulunmayı amaçlaması gerekir. Failin doğrudan doğruya bu hürriyeti hedef alması ve eyleminin sonucunu öngörerek gerçekleştirmesi gerekmektedir. Olası kast ile bu suçun işlenmesi mümkün değildir; zira kanun koyucu belirli ve kasıtlı bir müdahaleyi cezalandırmayı amaçlamıştır.

Soru 3: Bu Suçun Temel Hak ve Özgürlüklerin İhlali Suçları Arasındaki Yeri ve Diğer Suçlarla İlişkisi Nedir?

TCK m. 115, “Hürriyete Karşı Suçlar” bölümünde yer alarak, bireyin en temel haklarından olan vicdan ve inanç özgürlüğünü doğrudan koruma altına almaktadır. Bu suç, TCK'nın diğer temel hak ve özgürlükleri koruyan maddeleri, özellikle de “Kişilerin Hürriyetini Kısıtlama” (TCK m. 109) veya “Ayırımcılık” (TCK m. 122) gibi suçlarla yakın ilişki içinde olabilir. Ancak inanç, düşünce ve kanaat hürriyetini engelleme suçu, doğrudan bu özel hakka yönelik bir saldırıyı hedef almasıyla ayrışır. Fiilin niteliğine göre, birden fazla suçun oluşabileceği durumlarda, ceza hukukunun fikri içtima veya bileşik suç kuralları kapsamında değerlendirme yapılması gerekebilir; ancak temel amaç, bireyin inanç özgürlüğüne yönelik özel müdahalelerin cezalandırılmasıdır.