Şiddet Mağduru Kadınların Hakları

Giriş: Kadına Yönelik Şiddet ve Hukuki Çerçeve

Kadına yönelik şiddet, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ihlal eden, toplumsal yaşamın her alanında görülebilen ciddi bir insan hakkı sorunudur. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nda güvence altına alınan kişi dokunulmazlığı, yaşam hakkı ve eşitlik ilkesi (Anayasa m. 10, 17) gibi temel hakların ihlali anlamına gelen bu durum, ulusal ve uluslararası mevzuat tarafından özel olarak ele alınmaktadır. Bu makalede, şiddet mağduru kadınların Türk hukuk sistemindeki hakları, başlıca kanunlar, uluslararası sözleşmeler, doktrin ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde akademik bir derinlikle incelenecektir.

Türkiye, kadına yönelik şiddetle mücadelede önemli adımlar atmış; başta İstanbul Sözleşmesi (Kadınlara Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi) olmak üzere, uluslararası sözleşmelere taraf olmuş ve 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun gibi özel nitelikli yasal düzenlemelerle şiddet mağdurlarının korunmasını hedeflemiştir. Bu yasal çerçeve, şiddetin tanımı, türleri ve mağdurlara sunulan koruma mekanizmaları açısından geniş bir perspektif sunmaktadır.

Şiddet Mağduru Kadınların Temel Hakları ve Koruma Mekanizmaları

6284 Sayılı Kanun Kapsamında Koruyucu ve Önleyici Tedbirler

6284 sayılı Kanun, şiddet mağdurlarına yönelik en kapsamlı koruma mekanizmalarını içermektedir. Kanun'un temel amacı, şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların, aile bireylerinin ve tek taraflı ısrarlı takip mağdurlarının korunması ve bu kişilere yönelik şiddetin önlenmesidir. Bu kanun, şiddeti sadece fiziksel olarak değil; psikolojik, cinsel, ekonomik şiddet ve sözlü şiddet gibi farklı türlerini de kapsayacak şekilde geniş yorumlamıştır.

Mağdurlar, Aile Mahkemelerinden veya acele hallerde kolluk birimlerinden ya da Mülki Amirlerden çeşitli tedbir kararları talep edebilirler. Bu tedbirler, Kanun'un m. 4 ve m. 5'inde detaylı olarak sayılmıştır:

• Şiddet uygulayanın konuttan uzaklaştırılması veya yaklaşmaması.
• Mağdurun yaşam alanlarına yaklaşmaması (işyeri, okul vb.).
• Telefon, internet veya benzeri iletişim araçlarıyla rahatsız etmemesi.
• Silah taşıma veya bulundurma yasağı.
• Geçici koruma altına alınması (sığınmaevi, barınma yeri).
• Geçici maddi yardım sağlanması.
• Kimlik ve ilgili diğer belge ve bilgilerinin değiştirilmesi.
• Çocuklarla kişisel ilişkinin sınırlandırılması veya kaldırılması.

Bu tedbir kararları, re'sen veya talep üzerine verilebilmekte ve derhal uygulanma özelliğine sahiptir. Kararların süresi, m. 8 uyarınca en fazla altı ay olup, şiddet veya şiddet uygulama tehlikesinin devam etmesi halinde uzatılabilmektedir.

Ceza Hukuku Kapsamında Şiddetin Yaptırımları

Kadına yönelik şiddet eylemleri, 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında çeşitli suç tiplerine vücut verebilir. Bu suçlar ve mağdurların hakları şunlardır:

• Kasten Yaralama (TCK m. 86): Fiziksel şiddetin en yaygın karşılığı olup, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama halleri de mevcuttur (TCK m. 87). Eşe karşı kasten yaralama suçunun işlenmesi halinde ceza artırımı söz konusudur (TCK m. 86/3-a).
• Tehdit (TCK m. 106): Bir başkasını yaşamına, vücut bütünlüğüne veya malvarlığına yönelik bir zarar tehdidi ile korkutma eylemidir. Kadına yönelik tehdit suçlarında sıklıkla görülür.
• Hakaret (TCK m. 125): Bir kişiye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte söz veya davranışlarla saldırıdır. Özellikle psikolojik şiddet kapsamında değerlendirilebilir.
• Cinsel Saldırı (TCK m. 102), Cinsel Taciz (TCK m. 105), Çocuğun Cinsel İstismarı (TCK m. 103): Cinsel şiddet kapsamındaki bu suçlar, ağır yaptırımlar öngörmekte olup mağdurların özel korunması esastır.
• Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma (TCK m. 109): Kadınların alıkonulması, kaçırılması gibi durumlarda uygulama alanı bulur.

Ceza Muhakemesi Kanunu (5271 Sayılı CMK) kapsamında mağdurlar, soruşturma ve kovuşturma süreçlerinde şikayet hakkını kullanabilir, davaya katılabilir ve lehlerine koruma tedbirleri talep edebilirler. Özellikle adli kontrol (CMK m. 109) ve tutuklama (CMK m. 100) gibi tedbirler, şiddet uygulayanın mağdurdan uzaklaştırılması ve yeni şiddet eylemlerinin önlenmesi amacıyla önemli birer araçtır.

Medeni Hukuk Kapsamında Haklar ve Aile Mahkemesi Süreçleri

Şiddet mağduru kadınlar, aile hukuku alanında da çeşitli haklara sahiptir. Özellikle boşanma süreçlerinde şiddet, önemli bir rol oynamaktadır:

• Boşanma Davaları (TMK m. 161 vd.): Türk Medeni Kanunu (4721 Sayılı TMK) uyarınca, fiziksel veya psikolojik şiddet eylemleri evlilik birliğinin temelden sarsılmasına yol açan (TMK m. 166/1) veya hayata kast, pek kötü muamele, onur kırıcı davranış (TMK m. 162) niteliğinde boşanma sebepleri olarak kabul edilebilir.
• Nafaka Hakları (TMK m. 169, 175, 176): Boşanma davası süresince tedbir nafakası, boşanma sonrasında ise yoksulluk nafakası talep etme hakkı bulunmaktadır. Şiddet mağduriyeti, yoksulluk nafakası belirlenirken dikkate alınan önemli bir faktördür. Çocuklar için iştirak nafakası da talep edilebilir.
• Maddi ve Manevi Tazminat (TMK m. 174): Şiddet nedeniyle kişilik hakları saldırıya uğrayan veya maddi bir zarara uğrayan eş, diğer eşten maddi ve manevi tazminat talep edebilir.
• Velayet ve Kişisel İlişki (TMK m. 336 vd.): Şiddet uygulayan ebeveynin velayeti alması veya çocukla kişisel ilişki kurması, çocuğun üstün yararı ilkesi göz önünde bulundurularak sınırlandırılabilir veya engellenebilir.

Yargıtay Uygulaması ve İçtihatların Rolü

Yargıtay, şiddet mağduru kadınların korunması ve haklarının güvence altına alınması konusunda tutarlı bir içtihat çizgisi izlemektedir. Yüksek Mahkeme, kadına yönelik şiddeti, sadece fiziksel saldırılarla sınırlı görmemekte, psikolojik, ekonomik ve cinsel şiddetin de evlilik birliğini çekilmez hale getiren ve boşanma sebebi teşkil eden önemli eylemler olduğunu vurgulamaktadır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında belirtildiği üzere, evlilik birliği içerisinde eşlerden birinin diğerine fiziksel, psikolojik, ekonomik veya cinsel şiddet uygulaması, evlilik birliğinin temelden sarsılmasına yol açan kusurlu davranışlardandır ve mağdur eş için boşanma hakkı doğurur. Hatta bu durum, mağdur eşin şahsiyet haklarına saldırı teşkil ettiği için manevi tazminat talebinin de haklı görüleceği bir nedendir.

Yargıtay Ceza Daireleri de, 6284 sayılı Kanun kapsamında verilen tedbir kararlarının etkin ve ivedilikle uygulanması gerektiğini, bu kararlara aykırı davranışların yaptırımsız kalmaması gerektiğini pek çok kararında ifade etmiştir. Özellikle tehdit, hakaret, kasten yaralama gibi suçlarda mağdurun beyanının ve kolluk tutanaklarının delil olarak değerlendirilmesinin önemi vurgulanmıştır.

Akademik Değerlendirme ve Doktrindeki Görüşler

Doktrinde, kadına yönelik şiddetle mücadelede mevcut mevzuatın genel olarak yeterli olduğu ancak uygulamada bazı sorunlar yaşandığı yönünde ağırlıklı bir kanaat bulunmaktadır. Özellikle 6284 sayılı Kanun'un ruhuna uygun bir şekilde, mağdur odaklı yaklaşımın her zaman tam olarak benimsenememesi, koruma mekanizmalarının etkinliğini tartışmalı hale getirebilmektedir.

Öğretideki baskın görüşe göre, şiddet kavramının yorumlanmasında uluslararası sözleşmelerin (özellikle İstanbul Sözleşmesi'nin) rehberliği esas alınmalı ve şiddetin tüm boyutlarıyla ele alınması gerekmektedir. İspat hukuku açısından, özellikle psikolojik şiddetin ispatındaki zorluklar ve bu durumun mağdur kadınların hak arayışlarını nasıl etkilediği, akademik çalışmalarda sıkça tartışılan bir konudur. Bu noktada, mağdur beyanlarının ve diğer dolaylı delillerin daha geniş bir yorumla değerlendirilmesi gerektiği savunulmaktadır.

Ayrıca, şiddetin temelinde yatan toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri ve bu eşitsizliklerin hukuki süreçlere yansımaları da doktrin tarafından derinlemesine analiz edilmektedir. Mevzuatın sürekli güncellenmesi ve uygulayıcıların konuya ilişkin farkındalıklarının artırılması gerektiği yönündeki görüşler, hukuk literatüründe önemli bir yer tutmaktadır.

Sonuç

Kadına yönelik şiddet, hukuk düzeni tarafından hiçbir şekilde tolerans gösterilmeyen, temel insan haklarının ihlali niteliğinde bir eylemdir. Türkiye Cumhuriyeti kanunları, Anayasal güvencelerden başlayarak 6284 sayılı Kanun, TCK ve TMK gibi özel düzenlemelerle şiddet mağduru kadınlara geniş bir yelpazede haklar ve koruma mekanizmaları sunmaktadır. Yargıtay içtihatları ve doktrindeki akademik görüşler, bu hakların etkin bir şekilde kullanılmasının ve şiddet mağdurlarının adalete erişiminin sağlanmasının önemini sürekli olarak vurgulamaktadır. Her şiddet mağdurunun, hukuki destek alma, koruma tedbirlerinden yararlanma ve faillerin cezalandırılmasını talep etme hakkı bulunmaktadır. Bu hakların bilincinde olmak ve gerekli hukuki adımları atmak, şiddetle mücadelede atılacak en önemli adımlardan biridir.

Sıkça Sorulan Sorular

6284 sayılı Kanun kapsamında verilen tedbir kararlarına uyulmaması halinde ne olur?

6284 sayılı Kanun'un m. 13 uyarınca, Kanun hükümlerine göre verilen tedbir kararlarına aykırı hareket eden kişi hakkında, şikayet üzerine veya re'sen üç günden on güne kadar zorlama hapsi uygulanır. Tedbir kararının niteliğine ve aykırılığın tekrarına göre bu hapsin süresi ve tekerrür halinde uygulanma şekli artabilir. Bu zorlama hapsi, hapis cezasından farklı olup, tedbir kararına uymayı sağlamak amacıyla uygulanan bir disiplin tedbiridir.

Şiddet mağduru kadın, maddi imkansızlıklar nedeniyle avukat tutamayacak durumda ise hukuki destek alabilir mi?

Evet, şiddet mağduru kadınların, maddi imkansızlıklar nedeniyle avukat tutamamaları durumunda Adli Yardım kurumundan faydalanma hakları bulunmaktadır. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 176. maddesi ve ilgili yönetmelikler uyarınca, barolar bünyesindeki adli yardım bürolarına başvurularak ücretsiz avukat atanması talep edilebilir. Ayrıca, kadın dernekleri ve sivil toplum kuruluşları da bu süreçte hukuki ve psikososyal destek sağlayabilmektedir.

Şiddetin ispatında hangi deliller kullanılabilir ve delil toplama süreci nasıl işler?

Şiddetin ispatında geniş bir delil yelpazesi kullanılabilir. Bunlar arasında doktor raporları (adli tıp), hastane kayıtları, kolluk kuvvetleri tarafından tutulan tutanaklar, tanık beyanları, mesajlaşmalar (SMS, WhatsApp vb.), e-posta yazışmaları, sosyal medya paylaşımları, kamera kayıtları ve hatta mağdurun samimi ve tutarlı beyanları yer alabilir. Delil toplama süreci, şiddetin türüne göre değişiklik göstermekle birlikte, mağdurun öncelikle kolluk birimlerine (polis, jandarma) veya Cumhuriyet Savcılığı'na başvurarak şikayette bulunması ile başlar. Bu merciler, gerekli soruşturmayı başlatarak delillerin toplanmasını sağlar ve mağdurun hastaneye sevk edilerek darp raporu almasına yardımcı olur.